خطوط تزئینی، دوره قاجار و تأثیر آن بر نقاشیخط معاصر

خطوط تزئینی، دوره قاجار و تأثیر آن بر نقاشیخط معاصر

خطوط تزئینی، دوره قاجار و تأثیر آن بر نقاشیخط معاصر

در ادامه بررسی خطوط تزئینی دوره های تاریخی به دوره قاجار می رسیم که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. هر چتد مابین دوره صفوی و قاجار حدود ۲ قرن فاصله است (قرن ۱۱ و ۱۲) لیکن چنان خلاقیت و آثار قابل بحث و گفتگویی را مشاهده نمی کنیم که بتوانیم به طور اخص به آن ها بپردازیم، اما اتفاقات و خلاقیت در خوشنویسی و طراحی خطوط تزئینی در دوره قاجار از اهمیت ویژه ای برخوردار است و ما شاهد جریان های بسیار خلاق هستیم. این خلاقیت و ابتکار الگویی شد برای هنرمندان معاصر ایران که با وام گرفتن از اسلوب قاجاری دست به ابتکار عمل بزنند و خالق آثار بسیار زیبایی شوند. در این مبحث به معرفی این هنرمندان می پردازیم که دستمایه کار آن ها خوشنویسی است اما با تلفیق خطوط و نقوش متفاوت آثار ماندگار آفریدند.

بنابراین در این مبحث ابتدا به معرفی اجمالی شیوه خط تزئینی گلزار می پردازیم، سپس یه معرفی هنرمندانی مطرح این دوره نظیر: محمد کاظم، علی اکبر خیارجی، حسن زرین قلم، اسماعیل جلایر، ملک محمد قزوینی و سپس آثارشان می پردازیم و تأثیر این دوره را بر نقاشیخط معاصر ایران بررسی می کنیم.

شیوه خط تزئینی گلزار:

همانطور که در دوره صفوی اشاره شد خطوط گلزار در آن مقطع زمانی به وسیله هنرمندانی چون زین الدین محمود مذهب ارائه شد اما در دوره قاجار رنگ و بوی متنوع تری به خود گرفت. در بعضی آثار ما شاهد این تکنیک هستیم که قطعه با قلم جلی نستعلیق نوشته می شود و فضای داخلی آن به صورت سیاه وسفید با گل و بوته و مرغ تزئین می شود، در نمونه های دیگر فضای نستعلیق به روش قلمدان نگاری مملو از فضای گل و مرغ . پرداز بسیار هنرمندانه می شود. در نمونه های دیگر فضای نستعلیق جلی با اقلام مختلف کتابت اعم از ثلث و نستعلیق مملو می شود و در کنار آن از گل و بوته های رنگی و فضای رنگی بسیار استفاده می شود.

خط گلزار

در روشی دیگر یک جمله به گونه ای ترکیب بندی می شود که فضای کمتری را اشغال کند، مثل یک دایره هم برا «ل» استفاده می شود و هم برای «ق» و در نهایت فضای این خط جلی با نستعلیق و ثلث به صورت سیاه و سفید (نگاتیو) پر می شود. عموما در گونه های مختلف گلزار که از نقاشی برای پر کردن فضای قلم جلی استفاده می شود از نقاشی طبیعت گرایانه استفاده می شود.

گاه به صورت سیاه و سفید به صورت منفی و گاه به صورت رنگی به شیوه گل و مرغ. در بعضی از آثار هم داستان های اجتماعی و تاریخی بر گرفته از شاهنامه و اساطیر کهن ایران به صورت بسیار ابتدایی تصویر سازی می شود تا علاوه بر معانی که در خط انتقال پیدا می کند، مفاهیمی هم به وسیله تصویر منتقل شوند.

محمد کاظم

اولین اثر خط گلزاری را که به آن می پردازیم مربوط است به کتاب هنر قلم از مجموعه هنر اسلامی، این اثر مربوط به مجموعه ۹ قطعه ای که سوره حمد بر آن با این رقم نوشته شده است. محمد کاظم۱۳۱۷٫

خط گلزاری

گلزاری

«زیبایی حروف فارسی-عربی ذاتی است. این زیبایی را حتی بدون هیچ پیرایه ای می توان درک کرد. اما حس هنری ایرانیان در قرن ۱۲ ه.ق به دنبال کسب برتری بود. گاه نوشته ها بر زمینه ای پوشیده از نقاشی ها غلیظ ناتورالیستی، که همیشه صحنه های روستایی را نشان می داد، تحریر می شد. یکی دیگر از تزئینات رایج در آن زمان، شیوه ی گلزار بود. در این تکنیک، که معمولا در نستعلیق به کار می رود، نوشته به صورت توخالی اجرا شده و سپس با نقش گل و طرح های طبیعت گرایانه پر می شود. تکنیک پر کردن حروف از آن جا نشأت می گیرد که در اغاز عبارت «بسم الله» را بدین صورت نوشته و داخل آن را با آیات قرآن پر می کردند. در این اثر، سوره ی الحمد در قالب مرقع نوشته شده، به طوری که هفت آیه بر ۹ صفحه جداگانه نصب شده است.

سوره حمد را جوهر قران می دانند، زیرا از خداوند، صفات او، ارتباط اش با آدمی و خلقت او خبر می دهد. در این نمونه، نوع کار فضای بهشت را القا می کند. نقاشی عموما گل و بوته است، اما گاه در حد فاصل داخل حروف و در اعراب، نقاشی هایی از حیوانات و پرندگان نیز دیه می شود.

نقش ها بر زمینه ای نقطه نقطه اجرا شده است.شیوه ی استفاده از نقطه به جای خط، برای نوشتن حروف، اول بار توسط خطاطان قرن ۱۱ ه.ق محمد زمان متداول شد، در آغاز دوره ی قاجاریه، در اواخر قرن ۱۲ ه.ق این شیوه توسط بسیاری از نقاشان به کار گرفته شد. نوشته، داخل دندان موشی و بر زمینه ی طلایی قرار گرفته و اطراف متن را خطوط رنگین احاطه کرده است. در لت ۲ سه دندان موشی به شکل گل و در بالای متن قرار گرفته است. لت های ۹،۶،۵،۴،۲ توسط خوشنویس، محمد کاظم، رقم نویسی و تاریخ گذاری شده است. رقم ها با آخرین حرف هر لت در آمیخته و به همان شکل تزئین شده است.»

هنرمند ناشناس:

اثر خط گلزار دیگری که مربوط به مجموعه کتابخانه مجلس شورای اسلامی می باشد و هنرمند آن ناشناس است قطعه بسیار زیبا با عنوان «عماد الحسنی رحمه الله علیه و برکاته»  است.

این قطعه شاید تجلیلی باشد از مقام شاخص حضرت میر عماد الحسنی، که برای ادای دین به قله خوشنویسی طراحی شده است. این قطعه به خط نستعلیق جلی نوشته شده و فضای داخلی آن را سراسر گل و مرغ پوشانده است. رنگ های بسیار هماهنگ سرد و گرم به زمینه مشکی جلوه و جلال بسیار می دهند و این فضا پنجره ای برای رهنمون کردن ما به سرزمینی دیگر می شود.

گلزاری

گلزاری

محمد علی خیارجی:

اثر بعدی گلزاری مربوط می شود به اثری معمایی با رقم «الاحقیر المذنب ابن مرحوم علی محمد ملا علی اکبر خیارجی شکر ناب بتارخ ۱۲۳۲ این اثر از ترکیب کلمات فج، منکل و عمق تشکیل شده است و بر روی همدیگر خوانده می شود. این اثر با توجه فضایی که این ترکیب اشغال کرده در کادری مربع طراحی شده و تنها ازرنگ مشکی برای این کار استفاده شده است.

اثر به خط نستعلیق جلی می باشد که تمام زمینه داخلی با خط نستعلیق و ثلث نوشته شده است. تمام خط زمینه طراحی شده و خط رنگ آمیزی نشده بلکه زمینه خط به وسیله هاشور سیاه شده و خطوط تلفیقی به صورت نگاتیو آشکار شده است در کنار هاشور از گل و برگ بسیار ساده و ابتدایی هم برای تزئین خط استفاده شده.

متن داخلی قلم جلی دعای ناد علیا می باشد که جملات دیگری مثل یا قاضی الحاجات، یا الله، یا رفیع الدرجات، یا دافع الخطیات، یا علی یا علی یا علی ادرکنی ادرکنی الرحمن، هم برای پر کردن فضاهای خالی دیگر استفاده شده است. زمینه اصلی کاغذ هم با فرم های اسلیمی گونه ابتدایی بسیار ساده اما هماهنگ پر شده است. کل مجموعه از زیبایی خاصی برخوردار است و علیرغم سادگی بسیار معما گونه جلوه می کند.

 

About the Author:

ثبت ديدگاه

error: Content is protected !!