خطوط تزئینی دوره قاجار،تأثیر آن بر نقاشیخط معاصر

خطوط تزئینی دوره قاجار،تأثیر آن بر نقاشیخط معاصر

خطوط تزئینی دوره قاجار،تأثیر آن بر نقاشیخط معاصر

حسن زرین قلم ( تاج الشعرا):

«حسن زرین قلم خوشنویس نیمه دوم قرن سیزدهم و نیمه اول قرن چهاردهم است. در نوشتن ۷قلم (خط) دست داشته و از کاتبان دربار ناصر الدین شاه بوده است». (آغداشلو، ۱۳۸۵، ص۲۱۸)

در آثاری که از او دیده شده از بسیاری از خطوط برای آفرینش اثرش استفاده می کرده است. زرین قلم عموما متن اصلی کارش را با قلم جلی نستعلیق و سپس درون قلم جلی را با موضوعات مذهبی نقاشی و خوشنویسی می کرده است.

آن گاه تمامی زمینه را با خطوط گوناگون پر کی کرده و فضاهای باقی مانده را طلا اندازی و با دندانه موشی از خط جدا می کرده است. در اثری که از آن صحبت می کنیم متنی معما گونه را با قلم نستعلیق جلی طراحی کرده سپس تمامی فضای قلم جلی با تمثال ائمه اطهار و نقش مایه های تزئینی شبیه مدال و نگین و جانوران نقاشی شده است. جانورانی مثل خرگوش، شیر و جانورانی دیگر که نمی توان به راحتی نامی بر آن گذاشت، در فضاهایی از خط به خوبی طراحی و رنگ آمیزی شده اند.

قلم جلی

قلم جلی

با قلم نستعلیق اسم اعظم در جای جای زمینه نوشته شده است. مثل یا دیان، یا منان، یا واجب الوجود، یا شافی، یا کافی الحاجات، یا رحمن الرحیم، یا مغنی، یا قادر، یا مقتدار، یا هادی، یا باقی، یا احد، یا واحد، یا حی قیوم و … در جایی دیگر از این اثر با قلم نستعلیق مشقی عبارت: قال الله تبارک و تعالی شأنه العزیز و لایه علی این ابی طالب حصنی فمن دخل حصنی امن منعدایی نوشته شده است. از شکسته چپ نویسی هم در جایجای این اثر استفاده شده است.

زرین قلم معمولا در چند اثر با قلم های مختلف رقم می زده و نام سفارش دهنده اثر را با جزئیات کتابت می کرده. در این اثر ۲ رقم یکی با خط شکسته و دیگری با خط ثلث مخصوص خودش که داراش قامتی بلندتر از حد معمول است این چنین نوشته شده است: از برای یادگاری خدمت دوست حقیقی یحیی خان حسب الخواهش سرور مکرم قبله معظم مخدوم و الامقام حسین خان سلطان تحریر شد کاتب العبد العاصی حسن زرین قلم سنه ۱۲۱۲٫

در این اثر ۲ تاریخ وجود دارد یکی به تاریخ ۱۲۱۲ و دیگری ۱۳۱۲، گه تاریخ ۱۲۱۲ به اشتباه تحریر شده چرا که آثار دیگر او همین محدوده زمانی را در بر می گیرد و تاریخ دقیق همان ۱۳۱۲ است که در بالای همین اثر این گونه نوشته شده است. بتاریخ شهر ربیه الثانی ۱۳۱۲٫ تنوع رنگ در آثار زرین قلم محدود به چند رنگ قرمز، آبی، زرد، مشکی، و طلایی است و علیرغم تعداد رنگ کم هماهنگی و پراکندگی خاصی به اثر بخشیده است. از نشانه های بارز دیگر آثار زرین قلم می توان به مروارید نشان کردن محیط قلم جلی، فرم های مدال گونه دایره ای شکل کوچک . بزرگ که در میان قلم جلی و زمینه اصلی اثر به صورت بسیار زیاد استفاده می کرده اشاره کرد. همچنین چند قلم نوشتن آثار زرین قلم به کار او هویتی خاص می بخشد.

ملک محمد قزوینی

ملک محمد قزوینی از خوشنویسان دوره قاجار است که آثاری به خط نستعلیق و نقاشیخط هایی با ترکیب خط های نستعلیق، شکسته نستعلیق، ثلث و کوفی از وی باقی مانده است، با توجه به اندک آثار ایشان که در قالب های سیاه مشق و نقاشیخط آفریده است کاملا محرز و آشکار است که نوع نگرش این هنرمند به خوشنویسی کاملا متفاوت از معاصران خویش است. رویکردی که این هنرمند به خوشنویسی داشته است او را از مرزهای تکرار و تکرار رها کرده و توانسته است خود را از قید و بند قوانین حاکم بر خوشنویسی رها کند، قوانینی که معاصرانش در طی سال های متوالی قالب چلیپا و کتابت اعمال کرده بودند.

اما زمانی این هنرمند دست به ابتکار و خلاقیت می زند که سال ها با پایبندی به سنت ها و ذات جوهره خوشنویسی و شاگردی در این مکتب به درجه ای از آگاهی و بینش می رسد که در می یابد که دیگر نباید در قالب ها ماند و زمان ان فرا رسیده است که قالب ها ماند و زمان آن فرا رسیده است که قالب ها را بشکند و طرحی نو دراندازد. در این مبحث نگارنده سعی دارد با رویکرد نشانه شناسی و شناخت فرهنگ مستتر در نمادها و نگاره هایی که این هنرمند در اثر «بسم الله الرحمن الرحیم» استفاده کرده است به ابعاد فکری وهنری این هنرمند نزدیک شود.

 

ملک محمد قزوینی از جمله هنرمندانی است که با اندوخته خوشنویسی وارد دنیای نقاشیخط می شود و دست به آفرینش آثاری می زند که قابل تأمل و بررسی و تجزیه تحلیل است. در آثار ملک محمد مرز بین نقش و خط تفکیک ناپذیر  است و جدا کردن خط از نقش باعث سلب هویت از اثر می شود.

کادری که ملک محمد بیشترین آثاری نقاشیخط خود را بر روی آن خلق کرده کادر مستطیل افقی است ملک محمد با این کادر مشخصه هایی همچون آرامش و سیالیت، را به القا، می کند. این اثر هم دارای کادر افقی است و دارای حرکتی نرم و روان در عین حال دارای حرکتی موزون می باشد. ترکیب بندی کلمات و حروف یادآوری کتیبه های ثلث و کوفی است که کتیبه نویسان با زیر و زبر کردن حروف، تعداد کلمه زیادی را در فضا ی کم جاسازی می کردند.

About the Author:

ثبت ديدگاه