اخبار خط و خوشنویسی و هنرهای وابسته, سبک ها و مکتب های هنری, مقالات هنری, وبلاگ

كتیبه های نستعلیق مساجد شاخص دوره قاجار در اصفهان

113 - كتیبه های نستعلیق مساجد شاخص دوره قاجار در اصفهان

كتیبه های نستعلیق مساجد شاخص دوره قاجار در اصفهان
مسجد سید 

اسپر ایوان قبله:

شعری فارسی، در ده قاب جدا گانه اجرا شده كه بیت آخر این شعر، حاوی ماده تاریخی بدین شرح است: چو شد معمور این معبد هلال از بهر تاریخش / بگفتا “شد بنای كعبه ثانی باصفاهان” ] ۱۲۵۵ ه.ق[. به اعتقاد منوچهر قدسی این.) ۸۴ و ۱۸۳ ، كتیبه اثر آقا محمدباقر سمسوری است )قدسی، ۱۳۷۸
درون محراب اصلی:

سه قطعه كاشی برجسته بدون تاریخ و رقم، با متن “یا مجیب الدعوات یا الله”.
اسپر ایوان شمالی:

شعری فارسی در چهار بیت،۱۰۷( و ، به خط اسدالله رجالی در سنین جوانی )قدسی، ۱۳۷۸حاوی ماده تاریخ در بیت آخر است: بدانا از پی اتمام تاریخش خرد گفتا / “پدیدار آمده ركنی دگر بر كعبه دیگر”. رقم های موجود در این كتیبه این گونه است: “عمل آقاجان كاشی پز غفر.” له” و دیگری: “كتبه الاحقر اسدالله غفر له و ستر ذنوبه ۱۳۰۸
ایوان شمال شرقی:

بر دیوار انتهای این ایوان كه در آن سوی آن بقعه سید محمدباقر واقع گردیده، هشت بیتبه زبان عربی در شانزده قاب اجرا شده است. قاب پایانی حاوی تاریخ ۱۳۱۳ و ماده تاریخ: “هنا مصرع الحلم و القدس و التقی”.) است. این كتیبه به خط اسدالله رجالی است )همان، ۱۹۱

112 - كتیبه های نستعلیق مساجد شاخص دوره قاجار در اصفهان

راهروی شمال غربی:

اشعاری به زبان عربی به خط اسدالله رجالی موجود است. متن این كتیبه كه تاریخ ۱۳۱۸ ه.ق دارد، در هفده قاب متوالی نوشته شده و در قاب پایانی اینگونه آمده است: “عبده العاصی اسدالله رجالی غفر ذنوبه مهتاب یهای طبقه فوقانی: کتیب ههایی بر سردرحجره های اطراف صحن مسجد موجود است كه رقم و تاریخ ندارند و از نظر تكنیك اجرا با بقیه كتیبه های نستعلیق مسجد تفاوت دارند. این سی و دو قاب، بر بالای شانزده در چوبی قرارگرفته و با كاشی معرق اجرا شد هاند.
مسجد ركن الملك
 داخل شبستان قبله:

بر اطراف چهار سرستون سنگی مربع شكل، شعری فارسی در شانزده قاب به صورت برجسته حجاری و با رنگ سیاه رنگ آمیزی شده است. متن كتیبه درباره بنای مسجد و یكی از ابیات آن بدین شرح است: “چون ز ركن الدین والملك آن سلیمان دوم / شد بنای مسجد الاقصی هدی للمتقین”.به علت موقعیت مكانی خاص كتیبه، خواندن ابیات پایانی، یافتن رقم و تاریخ بسیار مشكل بود. به نقل لطفالله هنرفر، تمامی.)۸۱۹ ، این چهار سرستون حاوی ماده تاریخ است )هنرفر، ۱۳۵۰
 سردر شبستان قبله:

اشعاری فارسی در بیست قابمتوالی که از این تعداد، امروزه چهار قاب به واسط ه نصب در چوبی ورودی شبستان، درون شبستان قرار گرفته است. متن دو قاب پایانی
كتیبه بدین شرح است: پا درون كلك ادیب آورد و تاریخش نوشت /”ساز شد بیت المقدس از سلیمان زمان ۱۳۱۹ “. این كتیبه رقم ندارد.
 اطراف حیاط مركزی:

شعری طولانی در صد و هجده قاب متوالی به خط طرب بن هما اجرا شده است. زمینه قاب بندی هابا اسلیم یهای رنگارنگ مزین شده و در حد فاصل قاب های نستعلیق، كتیب ههایی به قلم ثلث سفید بر زمینه لاجوردی ساده آمده كه حاوی اسامی اعظم است. بیت آخر این قصیده این گونه است: سر ز بنا عقل كرد داخل و گفتا / “شد ز سلیمان تمام مسجدالاقصا”. رقم “كتبه طرب ابن هما ۱۳۲۴ ” در قاب پایانی دیده می شود.
 لچك ایوان قبله:

در دو قاب كه در طرفین ایوان قرار گرفت هاند، كتیبه ای به رنگ سیاه بر زمینه زرد، اجرا شده است كه تاریخ و رقم ندارد. در قاب سمت راست ایوان”و انه بسم الله الرحمن الرحیم” و در قاب سمت چپ “انه من سلیمان” نوشته شده است. عبارت “انه من سلیمان و انه بسم الله الرحمن الرحیم” آیه شریفه ۳۰ از سوره مبارکه نمل است.
 لچك ایوان شمالی:

بسیار شبیه كتیبه های لچك ایوان قبله است با این تفاوت كه در كتیب ههای ایوان شمالی، پس زمینه زرد رنگ با نقوش اسلیمی تزئین شده است.
سنگ سردر آب انبار:

آب انبار مسجد داخل مدرسه رك نالملك در مدخل مسجد قرار دارد و ساختمان آن مربوط به سال ۱۳۲۵ ه.ق، پس از اتمام ساخت مسجد است. عبدالجوادخطیب در تاریخ آن، قطع های در چهار بیت سروده كه بر سنگ ۴۰ سانتی متر، در هشت سطر و شاید × مرمری به ابعاد تقریبی ۶۰به خط خود وی حجاری شده است. متن دو سطر پایانی اینم یجست خطیب از غیب تاریخ كه ذوقش « : كتیبه این گونه است.» گفت / این صرح ممّرد نیز بنیان ز سلیمان شد سنه ۱۳۲۵
 سردر ورودی هشتی:

جمعاً چهل قاب بندی در سردر هشتی موجود است كه سی و شش تای آن، در دو ردیف و چهار قابدیگر در طرفینِ در ورودی، اجرا شده است. با توجه به رقم كتیبه،
شاعر و خوشنویس آن؛ طرب بن هما است. متن دو قاب پایانی بدی نشرح است: “گشت ملهم طرب از غیب به تاریخش و گفت / تازه شد.” مسجد اقصی ز سلیمان زمان، قایله و راقمه طرب ابن هما ۱۳۲۱
 اسپر سردر ورودی هشتی:

بر طرفین ورودی وروی اسپرها به فاصله حدود دو و نیم متر از سطح زمین، دو قطعه كاشی بسیار زیبا و شبیه یكدیگر خودنمایی میك‌ند.۴۰سانتی متر، × این كاشی های هفت رنگ در ابعاد تقریبی ۳۰حاوی ده قاب نستعلیق در اطراف تصویر ركن الملك است كه رقم “عمل میرزا عبدالجواد” در یك قاب كوچك در قسمت پایین و میانی آن به چشم م یخورد. در قاب پایانی ماده تاریخ: خلفگو “رب عاملنا بفضلک” و تاریخ آن ” ۱۳۲۶ ” قید شده است.
هشتی ورودی:

سمت چپ هشتی ورودی اتاقی است كه مقبره ركن الملك در آن قرار گرفته و بر بالای ورودی این اتاق شعری در شش قاب نقش بسته است. این كتیبه بدون
رقم در سال ۱۳۳۱ ه.ق اجرا شده و محتوی ماده تاریخ زیر است:اعوری گفت بهر تاریخش / “شد به جنت مقام رك نالملك”.۳

سردر ورودی اصلی مسجد:

بر سرتاسر حاشیه هال ایوان ورودی بیست قاب متوالی موجود است كه رقم و تاریخ ندارد ولی با محاسبه عددی ماده تاریخ آن، سال ۱۳۲۱ه.ق به دست می آید: رقم از كلك هدهد سلك طغرل زد بتاریخش / “بنای مسجد اقصا مبارك شد سلیمان را”.
 سردر تكیه حاج محمد جعفر آباد های (مدرسه
علمیه ركن الملك):

بر سردر این مدرسه كه در مجاورت مسجد ركن الملك قرار گرفته، خط میرزا فت حالله جلالی خودنماییمیك‌ند. این كتیبه كه در ده قاب )نه قاب متوالی و قاب پایانی در بالای آنها( اجرا شده، تاریخ ندارد ولی با احتساب حروف ابجد، ماده تاریخ آن: بهر تاریخش بزر جعفری طغرل نوشت / “از سلیمانست دین جعفری محكم اساس” سال
۱۳۱۶ ه.ق به دست می آید. تكنیك اجرای آن كاشی هفت رنگ است كه متن آن را به رنگ سفید بر زمینه لاجورد نگاشته اند.
مسجد كرمانی
سردر ورودی مسجد:

متن كتیبه سردر ورودی آندر هجده مصرع بر هجده كاشی هفت رنگ نقش بسته است.این كتیبه رقم ندارد، با این حال، استاد قدسی، شعر و خط آن ۱۰۳( و استاد هنرفر شعر آن ، را از طرب بن هما )قدسی، ۱۳۷۸را از بانی مسجد (ملاحسین كرمانی) می داند و احتمال می دهد۸۳۷(. بیت پایانی ، كتیبه نیز به خط خود وی باشد (هنرفر، ۱۳۵۰این شعر چنین است: خواستم تاریخش از مفتی عصر / در جواب مگفت “از رضوان بپرس” ۱۳۲۹ . نكته قابل توجه و نادر در نگارش این كتیبه، این است كه در سه قاب آن، توضیح برخی كلمات به صورت قاب های كوچكی بالای قاب اصلی اجرا شده اند )

مسجد رحیم خان
اسپر ایوان قبله:شعری فارسی در ده قاب بندی براسپرهای طرفین ایوان جنوبی، اجرا شده است. این كتیبه به خط حس نخان نوشته شده و متن قاب پایانی آن حاوی رقم و ماده تاریخ بدین شرح است: “مسجد اقصی بنا نهاده سلیمان كتبه حسن خان ۱۳۰۴ “. مهدی بیانی چند نستعلیق نویسرا با نام حسن ۱۴۱( که با توجه به تاریخ -۱۳۶ ، خان معرفی نموده )بیانی، ۱۳۶۳ اجرای کتیبه( ۱۳۰۴ ه.ق) با کتیبه نویس مورد نظر تطابق ندارند.
مسجد صفا
سردر ورودی: در بالای در ورودی مسجد صفا، علاوه بر كتیبه ای كه به قلم ثلث نگاشته شده ، اشعار و عباراتی نیز به زبان فارسی و با قلم نستعلیق مشكی بر زمینه كاشی خشتی زرد رنگ با تاریخ ۱۲۸۹ ه.ق نوشته شده كه بدین شرح است: بنا شد چو این مسجد با صفا به عون خداوند ركن و حطیم ز پرتو بتاریخ آن شد سوال
۱۲۸۹ » لساعیه فوز عظیم « بگفتا در دو قاب بندی كوچك اطراف این سطر چنین آمده است: “نمقه محمد تقی” و دیگری: “عمل آقاجان”.
در کتاب احوال و آثار خوشنویسان، ۱۳ خوشنویس به نام ۶۷۰ ( که با توجه به تاریخ – محمدتقی معرفی شد هاند )همان، ۶۶۶ کتیبه مسجد صفا (۱۲۸۹ ه.ق) می تواند محمد تقی، حاج میرزا محمد تقی دبیر الدوله، محمد تقی تویسرکانی، محمد تقی شیرازی و یا محمد تقی کاتب السلطانی باشد.

مقاله مطالعه فرمی و ساختاری کتیبه های نستعلیق در مساجد قاجاری اصفهان و مقایسه آن با نمونه های مشابه
صفوی
پدیدآورده (ها) : صالحی کاخکی، احمد؛خسروی بیژائم، فرهاد؛یزدانی، ملیکا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *