نتیجه گیری از مطالعات فرمی و ساختاری کتیبه های نستعلیق

نتیجه گیری از مطالعات فرمی و ساختاری کتیبه های نستعلیق

نتیجه گیری از مطالعات فرمی و ساختاری کتیبه های نستعلیق

مطالب زیر را درباره كتیبه نگاری نستعلیق در مساجد دوره قاجار اصفهان بیان كرد: با توجه به روش آموزش استاد – شاگردی، تاثیر شیوه خوشنویسی مکتب اصفهان در کتیبه های قاجاری اصفهان قابل ردیابی است. شیوه نگارش اساتید این دوره، متاثر از شیوه پیروان میرعماد مخصوصاً محمدصالح اصفهانی است. این تاثیر در کتیبه مسجد سید ) ۱۲۵۵ ه.ق( به خط محمدباقر سمسوری و
مقایسه آن با کتیبه های مدرسه چهارباغ ) ۱۱۱۸ و ۱۱۱۹ ه.ق( به خط محمدصالح اصفهانی کاملاً مشهود است. قوت قلم، فرم قاب بندی و رنگ بندی کتیبه )سفید بر لاجورد( کاملاً با هم تطابق دارد. در بین خوشنویسان و کاتبان، تعداد محدودی در کتیب هنگاری نستعلیق نیز فعال بوده اند. محمدباقر سمسوری، عبدالرحیم افسر، فتح الله جلالی، طرب بن هما، اسدالله رجالی و عبدالجواد خطیب، به اختصار در ابتدای این پژوهش معرفی شد هاند ولی از احوال حسن خان، خوشنویس مسجد رحی مخان و محمد تقی، خوشنویس مسجد صفا، اطلاعاتی به دست نیامد.
در مساجد بررسی شده، مسجد سید و مسجد رکن الملک هر کدام با در بر داشتن ۱۱ کتیبه نستعلیق با هم برابری م یکنند. البته از نظر تعداد ابیات نگاشته شده، مسجد رک نالملک بیشترین تعداد را در خود جای داده است. مساجد صفا، کرمانی و رحیم خان نیز هر کدام با ۱ کتیبه، در زمره مساجد نستعلیق دار اصفهان به شمار
می روند. از کتیبه ۱۲۵۵ ه.ق مسجد سید و ۱۲۸۹ ه.ق مسجد صفا که بگذریم، کتیبه نستعلیق تاریخ دار دیگری در مساجد اصفهان در قرن ۱۳ ه.ق دیده نم یشود. این موضوع، نشا ندهنده رکود قابل تامل کتیب هنگاری نستعلیق در سده سیزدهم هجری است.

البته، این روند کند، با ترا کم شدیدی در ربع اول قرن ۱۴ ه.ق مواجه می شود که در واقع اوج استفاده در کتیب هنگاری نستعلیق در مساجد اصفهان است. وجود ۱۸ کتیبه تاری خدار نستعلیق در بازه زمانی ۲۵ ساله، نه تنها در مساجد دوره قاجار، بلکه در هیچ یک از دوره های تاریخی دیگر هم دیده نم یشود.
نام و شرح حال بسیاری از كاشی سازان و كاشی تراشان كتیب ههای این دوره در هاله ای از ابهام باق یمانده است كه بررسی دلایل آن نیز در مجا ل و تخصص این نوشتار نیست.

از این هنرمندان که نام آنها در کتیبه های نستعلیق ذکر شده است، میتوان استاد حسن بن استاد علی، استاد آقاجان کاشی پز و استاد معصوم را نام برد. نمونه آثار استاد آقاجان هم در مسجد سید و هم در مسجد صفا به یادگار مانده است. استفاده از کاشی خشتی هفت رنگ که در دوره صفوی کاملاً رواج یافته بود، در دور ه قاجار به ثبات كاملی دست یافت و به جز تعدادی محدود، غالب كتیب هها و به ویژه كتیب ههای نستعلیق به این شیوه اجرا شده اند. در مقایسه با کتیب هنگاری نستعلیق دوره صفوی، نسبت استفاده از کاشی هفت رنگ در کتیبه ها به شدت افزایش یافته است. در آثار به جای مانده از دوره صفوی در اصفهان، غلبه با حجاری و گچبری است، در حالی که در دوره قاجار، کاشی هفت رنگ با اختلاف چشمگیری در صدر است. در نمونه های مورد پژوهش، فقط ۲ مورد حجاری،۱ مورد کاشی معرق و ۱ مورد کاشی برجسته اجرا شده و بقیه کاشی خشتی است. برخی از شیو ههای اجرایی رایج در کتیبه نگاری نستعلیق دوره صفوی، مثل: خاتم، منبت، گ چبری
و قلمزنی؛ در مساجد دوره قاجار اصفهان به چشم نم یخورد. از طرفی، کاشی برجسته که نمون ه نستعلیق صفوی آن دیده نشده را می توان در محراب مسجد سید مشاهده نمود که در واقع منحصر به فردترین شیوه اجرای این پژوهش است.
علی رغم تاثیرپذیری کتیبه نویسی نستعلیق قاجار از صفویه، میتوان دو مورد را در دوره قاجار نسبت به نمونه های مشابه صفوی متمایز دانست و در شمار نوآور یهای این دوره به شمار آورد: مورد اول، کتیبه کاشی خشتی حاوی تصویر رکنالملک است که کتیبه نستعلیق ظریفی را در خود جای داده است. چنین کتیبه کاشی ظریفی نه تنها در دوره صفوی که در همین دوره قاجار هم نمونه مشابهی ندارد. نمونه دوم، کتیبه طولانی اطراف صحن مرکزی مسجد رک نالملک است که تزیینات پس زمینه آن تا حد
اغراق پیش رفته است. تزییناتی از این دست نیز مشابه صفوی و قاجار ندارند. زمینه قاب بندیها با نقوش گیاهی پیچان با تنوع رنگی زیاد اجرا شده است که در نوع خود منحصر به فرد است.

مقاله مطالعه فرمی و ساختاری کتیبه های نستعلیق در مساجد قاجاری اصفهان و مقایسه آن با نمونه های مشابه
صفوی
پدیدآورده (ها) : صالحی کاخکی، احمد؛خسروی بیژائم، فرهاد؛یزدانی، ملیکا

About the Author:

ثبت ديدگاه